WAT DOEN WE MET HET VAN HEUTSZ-MONUMENT?

Ongetwijfeld heeft u op mooie zomerdagen weleens kinderen in de vijver van het Van Heutsz-monument zien spelen of misschien hebt u hier zelf wel als kind gespeeld? Maar wie van ons loopt of rijdt tegenwoordig nog langs dit monumentale bouwwerk op de kop van het Olympiaplein zonder zich te schamen voor de betekenis, die eraan is toegekend? Als die gedachte nooit bij u is opgekomen, dan weet u waarschijnlijk niet wie wij geacht worden te eren met dit fraai aangelegde bouwwerk van baksteen met de gouden kroon? Dan weet u waarschijnlijk ook niet waarom provo's er in 1965 met witte verf de woorden PROVO en IMAGE op schilderden en dan heeft u waarschijnlijk ook niet gehoord van de overigens mislukte bomaanslag in 1967? Of begint u al te vermoeden waarom wij graag een andere bestemming zien toegekend aan dit gedenkteken, waarmee we sinds 1935 zitten opgescheept? Het is daar namelijk neergezet ter meerdere eer en glorie van iemand, die we volgens de huidige maatstaven schuldig zouden achten aan genocide of om een ander woord te gebruiken: volkerenmoord.

Juist, we hebben het over generaal Johannes Benedictus van Heutsz, geboren in 1851 te Coevorden en bekend geworden als de bloeddorstige "pacificator" van Atjeh. De Atjehers wisten zich als overtuigde moslims decennia lang en met succes te verzetten tegen de Nederlandse koloniale overheersing in dit deel van Sumatra. Met hun zeeroverij hebben zij het de Engelse en Hollandse zeehandel in deze regio overigens knap lastig gemaakt. Van Heutsz maakte daar met zijn veldtochten en strafexpedities op hardhandige en bloedige wijze een einde aan, waarbij maar liefst zeventigduizend Atjehers de dood vonden. De Nederlandse regering toonde haar dankbaarheid jegens deze "pacificator" (letterlijk: vredestichter) door hem in in 1904 te benoemen tot gouverneur-generaal van Nederlands Indië. In die functie wakkerde hij vijf jaar lang de ondernemingsgeest aan in deze kolonie en bevorderde daarmee de welvaart van de Nederlanders ten koste van de inheemse bevolking. In 1909 keerde hij terug naar Nederland, vertrok in 1922 naar Zwitserland en overleed in 1924 in Montreux.

Begrijp ons goed: wij hebben niets tegen dit stenen bouwwerk als zodanig. In tegendeel, wij juichen het toe dat het stadsdeel vorig jaar eindelijk besloten heeft tot de hoognodige opknapbeurt. Het past immers goed in het monumentale Plan-Zuid van Berlage met zijn Amsterdamse School-architectuur. Maar het monument zou een andere bestemming moeten krijgen, die beter past bij de idealen van de bouwmeesters van Zuid. Dat vonden voor ons trouwens ook al enkele andere wijkbewoners, onder wie Han van der Linden-Schadd, Koos Borghouts, Meindert Bos en Dr. G.C.Krijn, oud-rector van het Amsterdams Lyceum.

Het Van Heutsz-monument is ontworpen door de architect Gijsbert Friedhoff (1892-1970) en de beeldhouwer F.J. (Frits) van Hall (1899-1945) en het werd, ondanks felle protesten van communisten en sociaal-democraten, in 1935 onthuld door koningin Wilhelmina. Andere ontwerpen van Gijsbert Friedhoff zijn het woonhuis Apollolaan 119, de Wagnerkerk aan de R. Wagnerstraat, het belastingkantoor aan de Wibautstraat, de Emmakerk aan de Middenweg en het Raadhuis te Enschede. Frits van Hall (overigens een neef van ex-burgemeester Gijs van Hall) werd in Bodja (Java) geboren, studeerde aan de Rijksacademie te Amsterdam, won in 1926 de Prix de Rome en maakte, naast klein-plastieken in brons en terracotta (vooral naakten), veel monumentale beelden, zoals dit Van Heutsz-monument. Als communist speelde hij in de Tweede Wereldoorlog een actieve rol in het verzet, werd in 1943 gearresteerd en op 18 januari 1945 in Gleiwitz gefusilleerd op terugtocht uit het concentratiekamp Dachau.

Hoe is het mogelijk dat een overtuigd communist en later verzetsstrijder als Frits van Hall meewerkte aan een monument ter herinnering aan iemand, die we nu waarschijnlijk een "oorlogsmisdadiger" zouden noemen? Misschien voelde hij zich enigszins verwant met de wereld van Van Heutsz omdat hij zelf ook in het voormalige Nederlands Indië geboren was. Volgens Het Amsterdams Beeldenboek zou hij tegen collega Jan Meefout gezegd hebben dat het portret van Van Heutsz makkelijk verwijderd kon worden: "Vervang het door de letters "Vrijheid, Merdeka of Indonesia en je hebt een Vrijheidsbeeld." En op deze wijze zou probleemloos afgerekend kunnen worden met ons koloniale verleden in de Gordel van Smaragd. Wij vinden dat het zo langzamerhand wel tijd wordt om dit verzuim goed te maken. Daarom onthult Roel van Duijn namens u en ons op zaterdagmiddag 21 februari een blanco plaquette om aan te geven dat wij een andere en positieve bestemming aan deze "parel van de Marathon- en Stadionbuurt" willen geven. Eenmaal in de stadsdeelraad gekozen, zullen wij voorstellen om een prijsvraag uit te schrijven voor een nieuwe bestemming, te honoreren met een nieuwe plaquette op de sokkel van het monument.
   
   

Afd. Zuid-De Pijp
   

UITNODIGING
   

NIEUWE ONTHULLING VAN HEUTSZ-MONUMENT


Op zaterdag 21 februari 1998 bent u om 14.00 uur van harte welkom bij de plechtigheid, die dan zal plaatsvinden bij het Van Heutsz-monument, de scharnier tussen Apollolaan en Olympiaweg op de kop van het Olympiaplein. Wat staat er dan te gebeuren?  

Als u weet waar dit monument voor staat, dan zult u ook begrijpen dat wij in deze tijd geen bouwwerk meer in ons midden kunnen dulden, dat ontworpen is om daarmee een generaal oftewel de "pacificator" van Atjeh te eren, die met zijn strafexpedities de dood van zeventigduizend Atjehers op zijn geweten heeft en die de welvaart van Nederlanders bevorderde over de ruggen van wat toen "de inlanders" genoemd werd. Enkele bewoners in ons stadsdeel hebben zich daarover al eerder uitgesproken. U zult het met hen en ons eens zijn dat het zo langzamerhand hoog tijd wordt om dit stukje koloniale geschiedenis enerzijds te plaatsen tegen de achtergrond van die tijd maar anderzijds ook te toetsen aan de opvattingen van onze tijd. Wij vinden dat dit tevens een goede aanleiding is om de bestemming van dit monument te veranderen.

Juist, dat is precies wat wij op die zaterdagmiddag gaan doen.

Dan zal Roel van Duijn het monument van architect Gijsbert Friedhoff en beeldhouwer Frits van Hall opnieuw onthullen.

Zet uw hoge hoed op, trek uw feestjurk aan, vergeet uw fototoestel of video-camera niet en neem uw kinderen mee. Dan zult u wat beleven!

Mocht u door omstandigheden niet in de gelegenheid zijn om deze plechtige gebeurtenis bij te wonen, verzuim dan niet om op 4 maart te stemmen op
   

Lijst 7: AMSTERDAM ANDERS/De Groenen.

______________ 
[Terug]